OP PAD MET ANDREAS SCHOTEL
Omgeving Esbeek - Landgoed De Utrecht 16 KM

© L.A.W.V.VIA-VIA
Esbeek - Kunstwerk “De Melkfabriek” naar idee van Hannes Verhoeven
Vertrekpunt
Afstand
Korte karakteristiek







 Café Schuttershof, Dorpsstraat 2, 5085 EG Esbeek
Ongeveer 16 KM
Deze rondwandeling gaat vanaf het vertrek door het open landschap rondom het rustiek gelegen Esbeek en het Landgoed De Utrecht. Het is in dit gebied dat de graficus Andreas Schotel inspiratie heeft gevonden voor zijn rijke oeuvre aan naturalistische etsen, die nauwkeurig de tijdsgeest in de periode vanaf 1923 tot in de 70-tiger jaren van de vorige eeuw weergeven van het landschap en de werkende mens. Op markante plekken aan de route heeft Hannes Verhoeven dit tijdsbeeld gevangen in levensechte sculpturen, kunstwerken die geïnspireerd zijn op etsen en aquarellen van Andreas Schotel.

ROUTEBESCHRIJVING

Voor deze thematische rondwandeling is Café “Schuttershof” de ideale plek van vertrek. Dit café is beeldbepalend voor de hechte dorpsgemeenschap van Esbeek en is in 2007 gekocht door Coöperatie Esbeek om het laatste café in de kleine dorpskern voor de toekomst te behouden als centraal ontmoetingspunt van de dorpsgemeenschap. Het is tevens de plek waar het Andreas Schotelmuseum is ondergebracht van de Rotterdamse graficus en etser Andreas Schotel (1896-1984). Hij begint als patroontekenaar op een Rotterdamse tapijtenfabriek. Tijdens de WOI is hij in Noord-Brabant gelegerd bij de grens met het door Duitsland bezette België. Als hij In 1916 uit dienst komt, gaat hij naar de Rotterdamse Kunstacademie en bekwaamt hij zich in de grafische kunsten. In 1922 komt hij in contact met Cornelis Sissingh, houtvester op het Landgoed de Utrecht, en woont een jaar met zijn gezin in de buurt van de brandtoren van Esbeek. Maar Esbeek blijft trekken en zo betrekt er in 1923 een klein zomerhuisje, De Schuttel genaamd, dat nog steeds bestaat. Hier brengt hij met zijn gezin de zomermaanden door. Andreas Schotel was communist, maar het contact met de plaatselijke bevolking getuigde van wederzijds respect. Dit komt tot uiting in zijn naturalistische etsen, die het landschap en de werkende mensen tonen. De laatsten worden uitgebeeld vanuit de schoonheid van de werkzaamheden en niet zozeer als aanklacht tegen armoede. Zijn etsen bieden nauwkeurige tijdsdocumenten van alles wat eens gewoon was maar geleidelijk verdween is om plaats te maken voor nieuwe zaken, die op hun beurt eveneens weer verdwenen zijn. Toch vindt Andreas Schotel pas erkenning op hoge leeftijd. In 1979 wordt in Esbeek de Stichting Vrienden van Andreas Schotel opgericht. Deze leent ook etsen uit aan de Esbeekse inwoners. In mei 2009 wordt het Andreas Schotel Museum geopend in Café “Schuttershof”.

© L.A.W.V.VIA-VIA
Esbeek - Kunstwerk “De Verbinding” van Hannes Verhoeven
We wandelen de Dorpstraat in en passeren aan de rechterzijde de aan de eredienst onttrokken parochiekerk H. Adrianus, gebouwd in 1937 op de fundamenten van de in 1889 gebouwd kerk naar een ontwerp van architect Hendriks uit Oss. Het is bouwpastoor Jurgens, zoon van een margarine-baron uit Oss, die in die tijd ook de verering van de H. Cornelius, patroon van het hoornvee en ook wel een boerenheilige genoemd, in gang zet. Het cultusobject waarmee de verering is begonnen, is een gepolychromeerd houten beeld van de H. Cornelius met als attributen de hoorn, de tiara en de staf. Maar de kerk bezat ook een reliek van St. Cornelius (botresten), die rond 1900 door pastoor Jurgens is verworven. Een pelgrimsstroom vooral vanuit Tilburg en Goirle komt op gang met als hoogtepunt 1952, met zo'n 7000 bezoekers. Daarna loopt het aantal bedevaartgangers geleidelijk terug, met een snelle daling in de jaren zeventig van de vorige eeuw. Maar nu is zelfs die herinnering aan dit “Rijke Roomsche Leven” helemaal in vergetelheid geraakt! Met de verbouwing van het kerkgebouw wordt in 2019 de Basisschool 'Torenlei', de buitenschoolse opvang en de peuterspeelzaal in het aangepaste kerkgebouw ondergebracht.

We wandelen door de kleine dorpskern van Esbeek, waar oorspronkelijk nakomelingen van de mensen wonen, die meer dan een eeuw geleden de heide ten zuiden van het dorp ontgonnen hebben. Waar de Dorpstraat over gaat in de Oude Trambaan worden we verrast door het beeld van een wachtend gezinnetje. Dit kunstwerk “De Verbinding” van kunstenaar Hannes Verhoeven verwijst naar de halte aan de voormalige trambaan, die tussen 1907 en 1909 is aangelegd om de Kempen vanaf Tilburg via Esbeek naar het Belgische Poppel en Turnhout te ontsluiten. Er werden hoofdzakelijk post en bedevaartgangers naar het heiligdom van St. Cornelis in Esbeek vervoerd. In 1937 is die tramdienst opgeheven. Kunstenaar Hannes Verhoeven wil met deze introverte, kwetsbare portretten een sfeer van vervreemding oproepen en ze zonder voetstuk in het huidige straatbeeld zetten, verwijzend naar Andreas Schotel voor wie de tram zijn verbinding met Rotterdam was.

© L.A.W.V.VIA-VIA
Esbeek - Kunstwerk "Zeeuwsw boerinnen" van Hannes Verhoeven
Rechtuit gaat de route over de Oude Trambaan voorbij aan KNP88. We laten de bebouwing van Esbeek achter ons. Aan onze rechterzijde passeren we het kunstwerk “Zeeuwse boerinnen”, zoals Andreas Schotel deze boerinnen destijds in het Esbeekse landschap heeft gezien en in zijn etsen heeft vereeuwigd. Ook zij zijn hier in beeld gebracht door Hannes Verhoeven. Deze “versteende” vrouwen roepen de herinnering op aan de Zeeuwse boerenfamilies, die voor de ontginning van Landgoed De Utrecht naar Esbeek zijn gekomen. Vooral de Zeeuwse boerinnen met hun bijzondere hoofdkapjes en hun zwart witte kleding zijn in die tijd een bijzonder verschijning in de Esbeekse velden. Aangekomen bij KNP89 gaan we linksaf en wandelen tot aan de T-splitsing met de Tuldensedijk. Even naar rechts en meteen linksaf de zandweg op, die wordt aangeven het straatnaambordje “Beerendijk”, in de volksmond ook wel het “Muggestraotje” genoemd. Beerendijk is een herinnering aan de familie de Beer, die van 1965 tot 1986 een boerderij op Het Hoogheid bewoond hebben.

Wandelend over de Beerendijk doemt voor ons aan de linkerzijde in het open landschap een reusachtige 8 meter hoge houten koe op! Opnieuw een opmerkelijk kunstwerk aan de Andreas Schoteltroute naar een idee van Hannes Verhoeven en gerealiseerd door 50 vrijwilligers uit de Esbeekse gemeenschap. Het draagt de naam “De Melkfabriek” en geeft het contrast weer tussen de natuur en de opkomende industrie met een sterke link naar de tijd dat de mechanisatie steeds meer impact kreeg op het agrarisch landschap en de toekomst. Nu is immers in de tijd van de melkrobot de koe getransformeerd tot melkfabriek. We gaan bij het infopaneel even naar links om deze uit de kluiten gewassen koe van nabij te bekijken en te beklimmen voor een uitzicht op de omgeving. Terug op de zandweg vervolgen we onze route tot we op de T-splitsing staan bij KNP59 aan de Hoogeindsestraat. Hier slaan we rechtsaf en bereiken verderop op de T-splitsing KNP58. Opnieuw naar rechts komen we even verderop aan KNP15 en een parkeerplaatsje met infopaneel. Hier staan we oog in oog met opnieuw een levensechte sculptuur van Hannes Verhoeven met de titel “Verroeste PK´S”. Het beeldt een boer uit op het land aan het werk met zijn paarden en ploeg, jarenlang een niet te wissen beeld in het Esbeekse landschap. Hij ploegde, egde, zaaide en maaide. De boer, zijn paard en het werktuig waren een drie eenheid, die een geoliede machine vormden. De beeldhouder heeft met zijn sculptuur de noeste werkkracht van de boer met zijn paard en ploeg als een verroeste machine willen vastleggen.

© L.A.W.V.VIA-VIA
Esbeek - Kunstwerk Hannes Verhoeven “Verroeste PK´S”
Dan gaat onze route naar links langs de sluitboom. We komen nu in het kleine unieke natuurgebied Broekeling, dat uit enkele vennen met een rijke plantengroei bestaat en waardoor de Hoogeindsche beek stroomt. We wandelen meteen rechtsaf langs het water. Gagelstruiken, Jeneverbesstruiken en berken bepalen het landschapsbeeld. We komen op het groengeel gemarkeerde wandelnetwek en steken de Hoogeindse beek over. Aan de linkerzijde zien we op de oever van het vennetje de sculptuur “Baadster in Broekeling” van Hannes Verhoeven. Het kunstwerk vindt zijn inspiratie in de etsen en aquarellen van Andreas Schotel waarin hij een badende vrouw uit in drie poses heeft afgebeeld. Om deze relatie te accentueren is er een ets van een zwemtafereel in de natuur op een ezel bij de beelden geplaatst. We komen bij KNP16 en slaan linksaf voorbij aan de bijenstal, naar een voorbeeld van een ets van Andreas Schotel. Hier slaan we rechtsaf door een sparrenlaantje en komen aan het einde op een T-splitsing. De route gaat naar links en zo bereiken we KNP57. Naar rechts passeren we boerderij De Koekoek en de picknickplek om dan bij KNP56 linksaf te slaan.

© L.A.W.V.VIA-VIA
Esbeek - Kunstwerk Hannes Verhoeven “De Baadster”
Schuin voor ons links hebben we zicht op de gebouwen en de monumentale brandtoren met houtvesterswoning (1903) in de stijl van de Amsterdamsche School van de architecten Jan Frederik Staal (1879-1940) en Alexander Kropholler (1881-1973). Zij zijn beeldbepalend voor Landgoed de Utrecht en herinneren aan de tijd dat vanaf 1898 het heidegebied van 2700 hectare tussen Esbeek en Lage Mierde door de toenmalige Levensverzekeringsmaatschappij De Utrecht wordt aangekocht als ontginningsgebied. Het eerste pad rechtsaf brengt ons op het Arnoldspark met arboretum, naar een ontwerp van de Twentse tuinarchitect Pieter Wattez (1871-1953), dat na WOII pas volledig gereedkomt. Midden in het arboretum ligt een ovaalvormige vijver van waaruit drie diagonaal aangelegde lanen uitstralen. Bijzonder is er de imposante laan met exotische sequoia’s of mammoetbomen.

© L.A.W.V.VIA-VIA
Esbeek - Kunstwerk Hannes Verhoeven “Andreas Schotel himself”
Op de noordzuid as heb je zicht op de brandtoren met houtvesterswoning. Daarnaast staat op de oostwest as het bijna zes meter hoge beeld “Ontmoeting met de meester´ van de beeldend kunstenaar Andreas Schotel (1896-1984), staande aan zijn ezel. Beeldhouwer Hannes Verhoeven heeft gekozen voor een realistisch portret en het nogal revolutionaire idee om het beeld in de typisch gekleurde trui van Schotel geheel polychroom uit te voeren. De sculptuur maakt onderdeel uit van de Andreas Schotelroute, die door dit deel van het landgoed verloopt. Vanaf de vijver wandelen we in zuidwestelijke richting het Arnoldspark uit en komen we op het kruispunt met de Prins Hendriklaan uit. Aan de rechterzijde aan de zandweg ligt in het bos verscholen een opmerkelijke plek! Daar staat op een laag voetstuk een bijna twee meter hoge, granieten zuil in de vorm van een obelisk met de tekst: "Hanna Theresia Sissingh, Geboren 25 Juni 1907, Overleden. 22 maart 1910". Hier ligt begraven het dochtertje van Cornelius Jacobus Gerhard Sissingh, de eerste houtvester van Landgoed De Utrecht. Het kind is verdronken in de vijver van het Arnoldspark en is hier in het bos begraven.

We steken de Prins Hendriklaan over en volgen de groengele markeringen van het wandelroutenetwerk op het bospad, dat op de topografische kaart vermeld staat als Duivelrijtsebaan. We negeren alle zijpaden tot we na een flauwe bocht naar rechts aan een meer open stuk aan de rechterzijde komen. Hier is een duidelijke richtingsverandering op een bermpaal naar links. Na goed honderd meter slaan we rechtsaf en komen op een brede zandweg. De route voert ons hier over de Natuurbegraafplaats De Utrecht. Zo bereiken we bij KNP11 de lange Scheidijk, die de gemeentegrens vormt tussen Hilvarenbeek en Reusel-De Mierden. We slaan hier op de Scheibaan linksaf en komen lagsj de parkeerplaats aan de N269. We verlaten nu het westelijk deel van Landgoed De Utrecht. We steken de N269 over en vervolgen onze route over het zandpad tot aan KNP9. Dit pad loopt pal langs de noordgrens van Landgoed Wellenseind.

Landgoed Wellenseind is een relatief jong landgoed. In 1915 is dit gebied aangekocht door textielfabrikant Henri Van Puijenbroek, die er een landgoed sticht en tot ontginning overgaat. Het boerderijtje wordt verbouwd tot jachthuis en er komt een heidetuin. De rest wordt met naaldhout beplant en nabij de Reusel en Raamloop, die door het gebied stromen, ontstaat een broekbos. Het gebied wordt ontwatert om de houtproductie rendabel te maken, maar de kwel is sterker, zodat dit mislukt. Uiteindelijk laat hij een sluizensysteem aanleggen. Na zijn dood wordt het landgoed verkocht aan Fortis, de toenmalige eigenaar van Landgoed de Utrecht, die het in 2000 weer verkoopt aan Jan Zeeman, de oprichter van de gelijknamige winkelketen. Jan Zeeman stelt het in mei 2019 open voor bezoekers, die enkel vanaf het Ontmoetingscentrum Voor Anker het Landgoed Wellenseind kunnen bezoeken.

© L.A.W.V.VIA-VIA
Esbeek - Herberg "In den Bockenreyder"
Aangekomen bij KNP9 wandelen we rechtsaf in de richting van KNP12. We volgen het pad langs de Reusel en steken die dan verderop over. Het pad brengt ons naar de half verharde Dunsedijk bij een schuilhut met picknickplek. We slaan hier linksaf om dan na 150 meter rechtsaf vanaf het fietspad een bospad in te slaan. Dit bospad wandelen we met een flauwe bocht naar links helemaal uit tot we op de Neterselsedijk uitkomen tegenover de toegangsweg naar Herberg “In den Bockenreyder”, een horecacomplex op een groot boerenerf, dat omsloten wordt door een boerderij, stallen en schuren en een klein, intiem woninkje onder een rieten dak. Dit gebouwtje is de oorspronkelijke Herberg "In den Bockenreyder", waarvan de naam ontsproten is in de gedachten van de oude Janus de Bruin, die hier ooit gewoond heeft. Hij moet over een geweldige fantasie beschikt hebben om de verhalen van de "bokkenrijders", die vooral in de Kempen op de winteravonden aan de haardvuren de ronde gedaan hebben, hier tot leven te brengen. Het kleine optrekje heeft een interieur dat helemaal beantwoordt aan de van buiten gewekte verwachtingen: blank geschuurde houten tafels vol richels, rechte Brabantse, overigens rood geschilderde stoelen, petroleumlampen, een klein buffetje en een open houtvuur met de zwartberoete "moor" aan de "haal" er boven en een miniatuurdraaiboom er naast. De historie van het huisje gaat niet veel verder terug dan vóór WOII, maar de sfeer van het geheel wel, en ze geeft het gevoel, dat je hier eigenlijk niet met stadsschoenen maar met klompen aan de voeten moet zitten, zeker als je ziet dat de vloer met zand bestrooid is. Het is een waardige plek om op de rondwandeling neer te strijken onder het genot van een drankje!

Weer op weg gaan achter de herberg even rechtuit om dan meteen aan de bosrand langs de afrastering van de weilanden naar links te wandelen. Zo komen we in het bosgebied, dat op de topografische kaart staat vermeld als De Hertgang met het fraai beekdal van de sterk meanderende beek de Reusel. Het is een oud beekbos, dat zich aan weerskanten van de naar het noordoosten stromende Reusel uitstrekt zonder dat de beek hier eigenlijk een echt dal vormt. Net als zovele andere Brabantse beken is ook de Reusel al op vele plaatsen gekanaliseerd. Alleen de Reusel in De Hertgang is voor deze ondergang gespaard gebleven. Van de ene kant dankzij een vooruitziende blik van ontginners en bosbouwers, van de andere kant door de onweerstaanbare uitdaging van een schoonheid, die bij voorbaat iedere aantasting tot een heiligschennis moest verklaren. De Hertgang is onberoerd gebleven aan beide kanten van de Reusel, die van oudsher haar lust tot meanderen tot in het bandeloze heeft kunnen botvieren. Bos en beek zijn een twee-eenheid, waarvan het ene deel zich niet zonder het andere denken laat en samen drukken zij het stempel op Boswachterij De Hertgang, waardoor deze gebleven is wat hij was.

Aangekomen bij wandelknooppunt 55 staan we aan de Reusel en volgen we het bospad op de oever van de sterk meanderende beek naar rechts in de richting van KNP50. De Reusel heeft helder water, hoge weelderig begroeide oevers en een zandige bedding onder een dicht bladerdak. De beek meandert er lustig op los en boetseert haar bochten. Zij wroet de wortelstelsels van de machtige eiken bloot en ondergraaft de oevers totdat twee lussen elkaar steeds dichter naderen en ten slotte op een dag de doorbraak forceren. De beek kiest zo haar kortste weg, verlegt op eigen gezag haar loop en laat een overbodig geworden, nu dode arm met steeds brakker wordend water achter. In het beekdal is de onderbeplanting velerlei. We zien uitbundige rododendrons, het Canadese krentenboompje en de Amerikaanse vogelkers, die door de bosbouwer de scheldnaam van "bospest" heeft gekregen. Maar opvallend is ook de over de bodem woekerende klimop, die onschuldig lijkt maar die meterslange klimopguirlandes zijn in de loop der jaren steeds brutaler geworden en zuigen zich als dikke touwen en armdikke behaarde kabels vast op de stammen van de eiken om die als met polieparmen in een uiteindelijk dodelijke omknelling te nemen. De route langs de Reusel brengt ons naar de Prins Hendriklaan bij de Poelebrug en KNP50.

Op de Prins Hendriklaan wandelen we naar links tot op het punt waar het asfalt naar links afbuigt. Onze route gaat hier rechtuit tot aan KNP 51 waar we het asfalt oversteken en het zandpad nemen langs de bosrand. Op dit traject passeren we KNP52 en komen bij KNP53 op de Kinderlaan. We wandelen linksaf tot we aan onze linkerzijde zicht hebben op de holes van Golfbaan Midden-Brabant, een natuurlijk begroeide bosbaan, die ingepast is in het typisch Brabantse coulisselandschap met waterpartijen, veel solitaire bomen en bospartijen. Waar we het bos achter ons laten slaan we rechtsaf een brede zandweg in. Deze lopen we helemaal uit we bij KNP83 op de Groenstraat uitkomen. We volgen de verharding met de bocht naar rechts. Voor huisnummer 30 slaan we rechtsaf en volgen we de oever van het Spruitenstroompje.

De waterloop van het Spruitenstroompje volgend maken we een bocht naar links en komen uit op de Larestraat, die we oversteken. De route bereikt nu KNP82. Hier slaan we linksaf op het zandpad met aan de noordzijde een bomenrij en komen op de Groenstraat. Rechtsaf langs de wegversmalling komen we voorbij Kwekerij Van Dommelen. Op de splitsing met naar rechts de doorgaande weg naar Baarschot blijven de Groenstraat volgen naar links en wandelen onder de N269 door richting Esbeek. Als we bij de oude doorgaande weg van Hilvarenbeek naar Lage Mierde aankomen, steken we over en bereiken langs KNP90 de bebouwing van Esbeek. Hier zijn we terug op het vertrekpunt van deze rondwandeling Café “Schuttershof.

Charles Aerssens

KAARTEN:

- Wandelroute uitgezet in eigen beheer




Lange Afstand Wandelvereniging "VIA-VIA".
Gewijzigd en aangepast op 14-03-2020 door C.P.J. Aerssens