Een wandeldag plannen voor de maand maart levert zoveel problemen op, dat er maar een oplossing is om toch even voor een wandeling op stap te gaan. Het wordt een stadswandeling door het Tilburg in de voetsporen van Koning Willem II. Charles en Wil gaan daarvoor op donderdag 26 maart op pad en niet op een gebruikelijke woensdag! Het weer is spelbreker en ook op die donderdag zorgen regenbuien ervoor dat we met pas na de middag naar Tilburg kunnen gaan. Toch kunnen we spreken van een geslaagde stadswandeling. Voor april zijn de vooruitzichten gunstiger, want op woensdag 22 april melden zich Hans, Lauran en Wil. Leo is onderweg in Frankrijk en Theo heeft nog steeds blessureleed. Charles is voor deze wandeldag in zijn wandelarchief op zoek gegaan en heeft een wandelroute van 25 jaar geleden in de omgeving van Cromvoirt bestudeerd voor een nieuw project. Met de kaart erbij heeft hij een rondwandeling uitgestippeld door het buitengebied van Cromvoirt, net ten zuiden van het Afwateringskanaal ’s Hertogenbosch – Drongelen door het buurtschap Distelberg, het dorp Cromvoirt en het buurtschap Loveren. De wandeling gaat onderweg langs de Zandleij, waar het landschap open en landelijk oogt en over het Golfterrein Bernardus.
Lauran biedt aan te willen rijden en haalt om 8.45 uur de wandelaars in Loon op Zand op. Via Udenhout en Helvoirt rijdt het gezelschap naar het vertrekpunt Herberg en Pensionstal De Distelhoeve in Distelberg. Charles heeft al contact gelegd met de vraag of horeca ook mogelijk is, maar deze blijkt sinds corona in 2020 definitief gesloten te zijn! Parkeren is wel mogelijk. We gaan hier om 9.25 uur van start en wandelen richting de Nieuwkuikseweg. Al meteen vallen de monumentale woonboerderijen op! Deze karakteristieke langgevelboerderijen zijn nog steeds zichtbaar is in het dorpsbeeld en duiden op een rijk agrarisch verleden. Bij KNP83 volgen we de Nieuwkuikseweg naar links met de bocht mee tot op de Y-splitsing, waar we rechtsaf de Cromvoirtseweg inslaan. We steken verderop bij de brug de Zandleij over en bij KNP24 staan meteen bij een groot wit kruisbeeld, half verscholen in het groen. Onze route gaat tussen het zitbankje en het kruisbeeld rechtsaf het smalle paadje in.
We volgen de groengele routemarkering op de oever van de Zandleij over het smal slingerend pad door de bosschage. We komen in meer open gebied en bereiken KNP25 bij het bruggetje over de Zandleij. We wandelen linksaf over het onverharde pad tot aan het punt waar de routemarkering naar rechts afbuigt. Wij gaan hier linksom langs de hoge haag en komen uit op de St. Lambertusstraat, de doorgaand hoofdstraat in het centrum van Cromvoirt. De naam van het dorp is afgeleid van ‘krom’, wat bochtig betekent, en ‘voorde’, een doorwaadbare plaats in een rivier of beek. In dit geval gaat het om de Zandleij, waar zich in het verleden een voorde bevindt ter hoogte van de St.-Lambertusstraat en verderop stroomopwaarts bij de Loverensebrug. Rond 1100 ontstaat bewoning op de overgang van zand- naar kleigrond, maar de ligging van Comvoirt zorgt regelmatig voor wateroverlast, waardoor bewoners zich beschermen met een ringdijk.
Vanaf de 14de eeuw verschijnt Cromvoirt in documenten, als in 1312 Margareta van Compere een stuk weidegrond overdraagt in ‘Crumvoert’. Lange tijd vormt het dorp bestuurlijk één eenheid met Vught en ook kerkelijk valt het daaronder, al heeft Cromvoirt in 1485 al een eigen kapel. In 1717 wordt Cromvoirt een zelfstandige parochie. In 1811 krijgt Cromvoirt de status van zelfstandige gemeente, maar door financiële problemen eindigt dit in 1933 en hoort het weer bij Vught. Kenmerkend voor Cromvoirt is de lintbebouwing voor deze van oorsprong landbouwgemeente, waar boekweit, haver, rogge en aardappelen worden verbouwd. De landbouw is in Cromvoirt nog zichtbaar aanwezig, maar de rol is duidelijk veranderd en niet meer dominant. Het dorp heeft zijn buitengebied het landelijk en deels agrarisch karakter behouden.
In de St. Lambertusstraat gaat de route rechtsaf en komen we aan de St. Lambertuskerk. Deze
in 1888 gebouwde Neo-Gotische kerk is een ontwerp van de Duitse architect Carl Weber (1820-1908). Deze driebeukige kruisbasiliek van de Sint-Lambertusparochie, die sinds 1717 bestaat, heeft een vieringtorentje en opvallend is, dat de toren in 1891 los van de kerk is gebouwd om verzakkingen te voorkomen. Tijdens de WOII wordt deze toren in 1944 door de Duitsers opgeblazen. Na de oorlog is hij slechts hersteld tot de hoogte van het schip en voorzien van een zadeldak. Het interieur kenmerkt zich door schoon metselwerk dat op sommige plaatsen gepolychromeerd is. Eind 2024 is het kerkgebouw van de H. Sint-Lambertuskerk aan de eredienst onttrokken en heeft de kerk een nieuwe bestemming gekregen. Het gebouw wordt omgevormd tot circa elf appartementen, terwijl op het omliggende terrein ongeveer 22 woningen worden gerealiseerd. Hierbij blijft het karakter van de kerk zoveel mogelijk behouden. Naast de kerk staat de pastorie, eveneens ontworpen door Weber in 1887 en op de aangrenzende begraafplaats zijn nog enkele gietijzeren kruisen te vinden.
Naast de voormalige St. Lambertuskerk komen we aan de oude pastorie uit 1886, nu Villa Lambertus, een sfeervolle groepsaccommodatie. Het karakteristieke pand straalt geschiedenis uit met behoud van authentieke details, zoals hoge plafonds, sierlijke ornamenten en grote ramen. Tegelijkertijd krijgt het interieur een eigentijdse uitstraling door een warme, bohemian inrichting met natuurlijke materialen, zachte kleuren en stijlvolle accenten. Ook het aangrenzende oude raadhuis van Cromvoirt siert het straatbeeld. Dit historische pand stamt uit 1899 en is gebouwd naar een ontwerp van de Nijmeegse Architect Derk Semmelink (1855-1899. Het heeft dienst gedaan als gemeentehuis tot Cromvoirt in 1933 opgaat in de Gemeente Vught. Het gebouw is opgetrokken in een sobere Art Nouveau stijl met Neo-Renaissance elementen. Het is een symmetrisch pand met een trapgevel, een dakruiter (torentje) en een karakteristiek trappenbordes bij de entree. In het souterrain is vroeger een arrestantencel van de politiepost en op de hoofdverdieping zit de gemeentelijke administratie. Vóór de bouw van dit raadhuis fungeert de lokale als gemeentehuis. Na de opheffing van de zelfstandige Gemeente Cromvoirt in 1933 verliest het pand zijn officiële bestuursfunctie en is het tegenwoordig in gebruik als woonhuis.
Onder aan de trapbordes staat KNP27, waar we aan de overzijde langs De oude Herberg richting KNP26 wandelen. Ook deze Oude Herberg is een van de meest beeldbepalende historische locaties in het dorp en vervult al vanaf het midden van de 18e eeuw een centrale rol in de lokale gemeenschap. Het oorspronkelijke pand is in 1752 gebouwd als rustplaats voor reizigers, die over de rivier de Dieze trekken. Het staat dan bekend onder de naam 't Wapen van Cromvoirt. Veel historische details zijn bewaard gebleven of hersteld, zoals de oorspronkelijke eikenhouten balken, de historische schoorsteenmantel en de handgemaakte Brabantse dakpannen uit circa 1860. Tegenwoordig zet de Stichting De Oude Herberg zich in voor het behoud van dit erfgoed en doet het pand dienst als een modern café en restaurant met diverse zalen voor evenementen.
Door het paadje langs de zijgevel van De Oude Herberg laten we de bebouwing achter ons en komen aan de T-splitsing bij KNP26. De route gaat linksaf over de zandweg en met de bocht naar rechts tot aan het hekwerk van Topparken Résidence De Leuvert. Linksaf bereiken we de Loverensestraat en wandelen rechtsaf om dan een tiental meters verderop rechtsaf bij de groengele routemarkering linksaf over de Scheepenstraat richting KNP28 te wandelen. Het asfalt gaat over in een onverhard pad en voorbij de Manege 't Heike komen we op de T-splitsing bij KNP28 op het Baden Powellpad. De route gaat rechtsaf en na 150 meter in het bosgebied aangekomen nemen we het bospad naar links. We volgen dit bospad en steken vervolgens de kruising met de Cromvoirtse Putten over. De route maakt even verder een bocht naar links en zo komen we aan het Pepereind.
We steken het Pepereind over en wandelen nu over de Cromvoirtsedijk, een zandweg met vrijliggend fietspad. De oude Cromvoirtse Dijk, die nog duidelijk zichtbaar is in het landschap, is ooit als ringdijk aangelegd om de akkers rond Cromvoirt te beschermen tegen overstromingen van de Maas. Langs het hekwerk verloopt de route tot we bij KNP20 komen. Aan de linkerzijde is een picknickplek. Bij dit knooppunt ligt naar rechts van de Cromvoirtse Dijk voorbij de akkers en weilanden op enige afstand het voormalige Woonoord Lunetten voor Molukse KNIL-militairen en de Penitentiaire Inrichting en EBI Vught. Aangekomen bij de biologische tuin ‘Pluk van het veld’ wandelen we met een ruime bocht naar links tot we op de Deutersestraat van Cromvoirt naar ’s Hertogenbosch staan. Aan de overzijde van de weg en rechts naast de toegang tot de Bernardus Golf vervolgen we het groengeel gemarkeerde wandelpad over het dijkje, dat het golfterrein doorsnijdt.
De Bernardus Golf in Cromvoirt ligt op een terrein, dat ondernemer Robert van der Wallen in 2016 koopt met zijn plan er een moderne en prestigieuze golfbaan te realiseren, die in 2018 officieel wordt geopend. De 18-holes championship course is ontworpen door de gerenommeerde Amerikaanse baanarchitect Kyle Phillips, bekend van internationale topbanen. De baan is aangelegd als een uitgestrekte bosrijke parklandbaan op zanderige, goed drainerende grond, van circa 85 hectare en die zich kenmerkt door brede fairways, strategisch geplaatste bunkers en een natuurlijke uitstraling. Bernardus Golf ontwikkelt zich snel tot een toonaangevende locatie in de golfsport. Van 2021 tot en met 2023 is de baan gastheer van het Dutch Open, onderdeel van de Europese PGA Tour, het belangrijkste professionele golfcircuit in Europa. In 2026 is Bernardus Golf bovendien het toneel zijn van de Solheim Cup, het grootste golftoernooi voor vrouwen.
Op het dijkje hebben we naar beide zijden zicht op de fairways en bunkers. De route komt uit bij KNP23, waar we het golfterrein verlaten en aan de Zandleij staan, die hier op zijn laatste traject stroomt en uitmondt in het Afwateringskanaal 's-Hertogenbosch - Drongelen. Rechtsaf gaat de route tot we bij KNP22 op de zuidelijke oever van het Afwateringskanaal 's-Hertogenbosch – Drongelen staan. Dit 19 kilometer lange afwateringskanaal is tussen 1907 en 1911 gegraven en wordt in de volksmond Drongelens kanaal genoemd. Het loopt vanaf ’s Hertogenbosch langs de Vughtse Hei, de Drunensche Duinen en het natuurgebied van de Baardwijkse Overlaat om, met een haakse bocht, naar Drongelen te stromen. Het kanaal is aangelegd om het Bossche Broek bij 's Hertogenbosch bij waterovervloed te ontlasten. Het water van de Dommel wordt bij watersnood via het afwateringskanaal afgevoerd, zodat het water niet meer door de binnenstad van 's Hertogenbosch stroomt. Tevens zijn er gemalen gebouwd, die ingezet kunnen worden als ook de Maas overstroomt. Die gemalen pompen het water dan in de richting van het afwateringskanaal. Bij Drongelen zorgt het Gansoyen gemaal en de Bovenlandse Sluis dat de waterloop van het afwateringskanaal daarna uitwatert in de Bergsche Maas.
Vanaf KNP22 gaat de route rechtsaf op het oeverpad van het afwateringskanaal tot aan KNP13 aan de Deutersestraat bij de brug. We passeren op dit traject aan de rechterzijde onder aan het dijklichaam een aantal holes van Bernardus Golf. De brug steken we linksaf over om dan aan de overkant even een pauzemoment in te lassen en daarna bij KNP11 de route in westelijke richting opnieuw te vervolgen op de oever van het Drongelens kanaal. Zo komen we op het punt waar we de oude historische keersluis bereiken, die het water reguleert tussen het Drongelens Kanaal en de Bossche sloot in de polders van Vlijmen en Den Bosch. Die keersluis is nog altijd in gebruik. Hij is gebouwd in 1911 naar een ontwerp van Jonkheer Ir. Otto Cornelis Adriaan van Lidth de Jeude (1881-1952), civiel ingenieur bij Rijkswaterstaat. De sluis valt op door zijn betonnen keer- en vleugelmuren en de hoge rechtopstaande draagconstructie (de pyloon). De twee smeedijzeren schuiven (zogenaamde Stoney-schuiven) bewegen met hulp van de rolmechaniek bovenop. De sluis is onlangs gerestaureerd en ziet er weer als nieuw uit, maar heeft vrijwel al zijn oorspronkelijke materialen behouden.
Tegenover de keersluis zien we aan de overzijde van het Drongelens kanaal de uitstroom van het riviertje de Zandleij in het afwateringskanaal. Voor de aanleg van het Drongelens Kanaal vormt de huidige Bossche Sloot de oorspronkelijke benedenloop van de Zandleij, die vandaar via Engelen naar ’s-Hertogenbosch samenvloeit met de Dieze. We blijven het Drongelens kanaal volgen tot we bij KNP10 aan de Nieuwkuijksebrug komen, die we naar links oversteken. Bij KNP86 met de parkeerplaats gaat de route rechtsaf. Bij de groengele markering op de bermpaal wandelen we het talud af en komen door het laantje langs het aspergeveld bij KNP85. Rechtsaf gaar de route door het open terrein. Na het bruggetje over de Hengstvenseloop wandelen we linksaf langs dit slootje en komen verderop bij KNP5. Steeds rechtdoor door het bosgebied van de Helvoirtsche Heide bereiken we de verharding van de Margrietweg/Distelberg. Rechtuit langs de verwijzing Hoeve ten Halve komen we aan de onverharde Giersbergse Baan. Nog even oversteken en we bereiken KNP16. We nemen hier het bospad naar links en volgen het pad dat ons aan de noordzijde van de Helvoirtsche Heide langs een zandverstuiving leidt. Het is het voormalig militair terrein de Distelberg, dat vanaf januari 2004 niet meer in gebruik is en in 2007 door de Dienst der Domeinen overgedragen is aan Natuurmonumenten. Het bospad langs de zandverstuiving leidt ons naar de Giersbergse Baan, waar we even naar links afslaan om dan naar rechts het Eekhoornbos in te slaan langs de vakantieoptrekjes.
We komen uit op de Distelberg en wandelen naar rechts, waar we aan een oorlogsmonument komen, waar zeven soldaten van de Schotse 51e Highland Division tijdelijk begraven zijn in veldgraven. Ze zijn op 4 november 1944 tegen de avond het Drongelens kanaal overgestoken en daarbij door de Duitsers gedood. Later zijn die soldaten op een oorlogsbegraafplaats in Bergen op Zoom begraven. We slaan even verderop rechtsaf en wandelen door het Fazantenbos tot aan toegang tot Camping Duinoord. De route gaat bij het infopaneel van het Wandelroutenetwerk en KNP6 linksaf over de Giersbergse Baan, die met de bocht mee overgaat in de Duinoordseweg. Op de 3-sprong houden we links aan en komen aan het einde uit op de Distelberg, waar we naar rechts zicht hebben op Herberg en Pensionstal De Distelhoeve, het startpunt van de rondwandeling.
Charles Aerssens
28 april2026
Lange Afstand Wandelvereniging "VIA-VIA".
Gegenereerd op 28-04-2026 door C.P.J. Aerssens